وقتی یکی از عزیزانمون با بیماری کلیوی یا دیالیز دست‌وپنجه نرم می‌کنه، انگار تمام خانواده با هم درگیر می‌شن. از همون لحظه‌ای که اسم «دیالیز» میاد، هزار تا فکر و نگرانی سراغ آدم میاد: «چه غذایی براش مناسبه؟»، «اگر فشارش افتاد یا بالا رفت چی‌کار کنیم؟»، «چقدر باید استراحت کنه؟» یا حتی «نکنه از روی دلسوزی کاری انجام بدیم که حالش بدتر بشه؟»
گاهی هم نگرانی‌ها از علائمی مثل درد پهلو، سوزش ادرار یا تغییر رنگ ادرار شروع می‌شن. این نشونه‌ها همیشه به معنی نارسایی کلیه یا نیاز به دیالیز نیستند و می‌تونن علت‌های مختلفی داشته باشن؛ از مشکلات ساده‌تر گرفته تا سنگ کلیه و عفونت ادراری. به همین دلیل، بهتره قبل از هر تصمیمی، علت علائم مشخص بشه و درمان‌های خانگی بدون نظر پزشک انجام نشن. اگر می‌خواید درباره این موضوع بیشتر بدونید، مطالعه مقاله درد پهلو و علت‌های آن می‌تونه شروع خوبی باشه. همچنین در مواردی که احتمال سنگ کلیه مطرحه، راهنمای درمان و دفع سنگ کلیه در خانه فقط باید در کنار توصیه پزشک و با توجه به شرایط بیمار استفاده بشه.
اگر شما هم الان چنین نگرانی‌هایی دارید، اول از همه یک نفس عمیق بکشید و بدونید تنها نیستید. خیلی از خانواده‌ها درست مثل شما، بین راهروهای بیمارستان و اتاق عزیز بیمارشون، دنبال یک راه مطمئن و قابل‌فهم می‌گردن. مراقبت از بیمار دیالیزی فقط دارو دادن نیست؛ یعنی کمک کنیم بیمار احساس امنیت داشته باشه، عزت‌نفسش حفظ بشه و با وجود سختی‌های درمان، تا حد امکان زندگی روزمره و آرامش خودش رو ادامه بده.
ما در این مقاله از «مهدشفا» قرار نیست با کلمه‌های سخت پزشکی سرتون رو درد بیاریم. قراره خیلی ساده و خودمانی با هم مرور کنیم که در مراقبت از بیمار دیالیزی در خانه چه کارهایی مهم است، کدام نشانه‌ها نیاز به پیگیری دارند، چه اشتباه‌هایی ممکن است از روی دلسوزی رخ بدهند و چطور می‌توانیم این مسیر را برای بیمار و خانواده آسان‌تر و ایمن‌تر کنیم.
اگر درباره علائم بیمار، نتیجه آزمایش‌ها، داروها یا مناسب‌بودن مراقبت در منزل مطمئن نیستید، مشاوره آنلاین با پزشک متخصص کلیه و مجاری ادراری هم می‌تواند به تصمیم‌گیری درست کمک کند؛ به‌خصوص زمانی که دسترسی فوری به پزشک حضوری دشوار است. البته در علائم شدید و ناگهانی، مشاوره آنلاین جای مراجعه فوری به اورژانس را نمی‌گیرد.
گاهی شرایط بیمار آن‌قدر حساس می‌شود که خانواده به‌تنهایی از پس همه مراقبت‌ها برنمی‌آید. ما در مرکز خدمات درمان در منزل «مهدشفا»، سال‌هاست کنار خانواده‌هایی مثل شما هستیم؛ از اعزام پرستارهای باتجربه و دلسوز گرفته تا ارائه خدمات تخصصی پرستاری ویژه و راه‌اندازی تجهیزات مناسب برای دیالیز در منزل، با رعایت اصول ایمنی و استریل. هدف ما این است که بیمار در فضای آشنا و امن خانه، مراقبت شایسته‌ای دریافت کند و خانواده هم با خیال آسوده‌تری از او حمایت کنند.
پس اگر دنبال یک راهنمای واقعی، ساده و دلسوزانه برای مراقبت بهتر از عزیزتون هستید، این مقاله دقیقاً برای شما نوشته شده. با ما همراه باشید.
علائم کلیه‌ات نگرانت کرده؟ همین الان بفهم قدم بعدی چیست
اگر درد پهلو، سوزش یا تغییر ادرار، ورم، کراتین بالا، بیماری کلیه یا دغدغه دیالیز داری، این ابزار کمک می‌کند سریع‌تر بفهمی باید در خانه مراقبت کنی، مشاوره آنلاین بگیری یا موضوع را فوری‌تر پیگیری کنی.
وقت نداری کل مقاله رو بخونی؟ این خلاصه صوتی کوتاه رو گوش کن
چکیده سریع و کاربردی این محتوا
مراقبت از بیماران کلیوی و دیالیزی در منزل، وقتی اصولی انجام شود، می‌تواند استرس بیمار را کمتر کند، احتمال مواجهه با عفونت‌های بیمارستانی را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بهتر نگه دارد. این مقاله توضیح می‌دهد که مراقبت خانگی فقط حضور پرستار نیست؛ بلکه ترکیبی از پایش وضعیت بیمار، رعایت نکات تغذیه‌ای، کنترل فشار خون و توجه به بیماری‌های زمینه‌ای مثل دیابت است.
در این راهنما با بایدها و نبایدهای مراقبت در خانه آشنا می‌شوید؛ از آموزش خانواده و شناخت علائم هشداردهنده گرفته تا نقش پرستاران باتجربه در انجام ایمن دیالیز و پیگیری وضعیت بیمار. هدف این است که بیمار و مراقب، با آگاهی بیشتر و نگرانی کمتر، روند درمان و مراقبت روزانه را مدیریت کنند.
- رژیم غذایی مناسب، کنترل مایعات و پایش فشار خون در مراقبت بیماران کلیوی اهمیت زیادی دارد.
- شناخت علائم خطر مثل تنگی نفس، ورم شدید، افت هوشیاری یا تغییرات غیرعادی حال بیمار باید جدی گرفته شود.
- ویزیت پزشک در منزل، پرستاری تخصصی و پشتیبانی شبانه‌روزی می‌تواند خیال خانواده را راحت‌تر کند.
راهنمای مطالعه
مراقبت از بیمار دیالیزی در منزل شامل چه کارهایی است؟
مراقبت از بیمار دیالیزی در خانه یعنی حواسمان به حال عمومی او باشد، داروها و برنامه جلسات دیالیز را منظم دنبال کنیم، مقدار مایعات و غذای مصرفی را طبق نظر تیم درمان رعایت کنیم، از محل فیستول یا کاتتر مراقبت کنیم و علائم خطر را بشناسیم.
وقتی یکی از اعضای خانواده دیالیز می‌شود، طبیعی است که اطرافیان نگران باشند و مدام از خودشان بپرسند: «نکند کاری را اشتباه انجام بدهم؟» خبر خوب این است که مراقبت روزمره، اگر با برنامه و آگاهی انجام شود، آن‌قدرها هم پیچیده نیست.
قرار نیست خانواده جای پزشک یا پرستار را بگیرد. نقش شما این است که کمک کنید بیمار برنامه درمانش را منظم ادامه دهد، حالش را زیر نظر داشته باشید و اگر تغییر نگران‌کننده‌ای دیدید، آن را به‌موقع با مرکز دیالیز در میان بگذارید.
خانواده بیمار دیالیزی در خانه چه وظایفی دارد؟
همراه بیمار قرار نیست تمام روز بالای سر او بایستد یا با دیدن هر خستگی کوچکی نگران شود. کافی است بدانید چه چیزهایی اهمیت دارند و آن‌ها را منظم پیگیری کنید.
یک دفترچه ساده کنار داروهای بیمار بگذارید و موارد زیر را در آن یادداشت کنید:
- تاریخ و ساعت جلسات دیالیز
- داروهایی که بیمار مصرف کرده است
- وزن یا فشار خون، اگر پزشک اندازه‌گیری آن‌ها را توصیه کرده باشد
- مقدار مایعات مصرفی، در صورت داشتن محدودیت مایعات
- تورم پاها، دست‌ها یا صورت
- تنگی نفس، سرگیجه، تهوع یا ضعف
- وضعیت محل فیستول، گرافت یا کاتتر
- هر علامت یا سؤالی که باید از مرکز دیالیز بپرسید
این یادداشت‌ها کمک می‌کنند چیزی از قلم نیفتد و وقتی با پزشک یا پرستار مرکز دیالیز صحبت می‌کنید، توضیح دقیق‌تری از وضعیت بیمار داشته باشید.
بعضی بیماران بعد از دیالیز خسته می‌شوند و ترجیح می‌دهند چند ساعت استراحت کنند. این خستگی می‌تواند طبیعی باشد؛ اما غش، گیجی، تنگی نفس، درد قفسه سینه، خونریزی ادامه‌دار یا ضعف شدید را نباید به خستگی معمول نسبت داد. در چنین شرایطی با مرکز دیالیز، پزشک یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
آیا بیمار دیالیزی می‌تواند تنها بماند؟
پاسخ این سؤال برای همه بیماران یکسان نیست. اگر بیمار هوشیار است، کارهای شخصی‌اش را انجام می‌دهد و معمولاً بعد از دیالیز دچار سرگیجه یا ضعف نمی‌شود، ممکن است بتواند برای مدت کوتاهی تنها بماند.
اما اگر بیمار بعد از دیالیز:
- سرگیجه یا افت فشار دارد؛
- قبلاً غش کرده است؛
- تعادل خوبی ندارد یا احتمال زمین‌خوردنش بالاست؛
- گیج یا بیش‌ازحد خواب‌آلود می‌شود؛
- برای مصرف داروها یا انجام کارهای روزمره به کمک نیاز دارد؛
بهتر است تنها نماند؛ به‌خصوص در ساعت‌های بعد از جلسه دیالیز.
شماره مرکز دیالیز، پزشک و اورژانس ۱۱۵ را جایی بگذارید که بیمار به‌راحتی ببیند. اگر مجبور می‌شوید او را تنها بگذارید، مطمئن شوید تلفن در دسترسش است و می‌تواند در صورت بروز مشکل با شما تماس بگیرد.
در دیالیز خانگی، بیمار نباید هنگام انجام درمان بدون هماهنگی با تیم تخصصی تنها بماند. تنها زمانی می‌توان چنین کاری کرد که تیم دیالیز، با توجه به شرایط همان بیمار، آن را تأیید کرده و آموزش‌های لازم را داده باشد.
چه کارهایی باید طبق دستور مرکز دیالیز انجام شود؟
برنامه دیالیز برای هر بیمار براساس شرایط خودش تنظیم می‌شود. ممکن است چیزی که برای یک بیمار مناسب است، برای بیمار دیگری خطرناک باشد. پس این موارد را بدون هماهنگی تغییر ندهید:
- تعداد و زمان جلسات دیالیز
- مقدار مایعات مجاز در طول روز
- وزن هدف یا وزن خشک
- مقدار نمک، پتاسیم، فسفر و پروتئین در رژیم غذایی
- زمان مصرف داروها، به‌خصوص در روز دیالیز
- نحوه مراقبت از فیستول، گرافت یا کاتتر
- زمان شروع فعالیت یا ورزش بعد از دیالیز
- تنظیمات دستگاه در دیالیز خانگی
اگر بیمار یک جلسه دیالیز را از دست داد، دارویی را فراموش کرد، استفراغ داشت یا بیشتر از مقدار تعیین‌شده مایعات نوشید، خودتان برای جبران تصمیم نگیرید.
میتوانید در هر ساعت از شبانه روز با پزشکان مرکز مهدشفا که مجموعه ای از پزشکان فوق تخصص نفرولوژی (متخصص کلیه) و کارشناسان دیالیز هستن ارتباط آنلاین بگیرین و سوالاتتون رو در منزل بپرسین. همین حالا برای مشاوره آنلاین کلیک کنید.
چک‌لیست مراقبت روزانه از بیمار دیالیزی در خانه
مراقبت از بیمار دیالیزی فقط به روزهای مراجعه به مرکز محدود نمی‌شود. کارهای ساده‌ای که هر روز انجام می‌دهید، کمک می‌کنند تغییرات وضعیت بیمار را زودتر متوجه شوید و چیزی از برنامه درمانی او جا نماند.
برای اینکه مراقبت روزانه خسته‌کننده یا پراکنده نشود، بهتر است آن را در سه زمان دنبال کنید:
- کارهایی که هر روز باید انجام شوند
- کارهای لازم در روز جلسه دیالیز
- مراقبت از بیمار در ساعت‌های بعد از برگشتن به خانه
در ادامه، یک چک‌لیست ساده و قابل اجرا می‌بینید که میتوانید آن را ذخیره کنید یا روی کاغذ بنویسید و کنار داروهای بیمار بگذارید.
بررسی حال عمومی و سطح هوشیاری بیمار
هر روز چند دقیقه با دقت به بیمار نگاه کنید و ببینید حالش با روزهای معمول تفاوتی کرده است یا نه. لازم نیست با دیدن هر خستگی نگران شوید؛ اما تغییرات ناگهانی را جدی بگیرید.
این موارد را بررسی کنید:
- بیمار مثل همیشه بیدار و هوشیار است؟
- درست و واضح صحبت می‌کند؟
- رفتار یا تمرکزش تغییر کرده است؟
- به سؤال‌ها پاسخ مناسب می‌دهد؟
- می‌تواند کارهای معمولش را انجام دهد؟
- دچار ضعف شدید، بی‌حالی، سرگیجه یا خواب‌آلودگی غیرعادی شده است؟
- تنگی نفس، تهوع، استفراغ یا درد جدید دارد؟
- صورت، دست‌ها یا پاهایش ورم کرده‌اند؟
اگر بیمار فقط کمی خسته است، به‌خصوص بعد از جلسه دیالیز، معمولاً استراحت و همراهی آرام می‌تواند کمک‌کننده باشد. اما گیجی، سخت بیدارشدن، غش، تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه یا ضعف ناگهانی نیاز به پیگیری فوری دارد. در چنین شرایطی بیمار را تنها نگذارید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
اندازه‌گیری فشارخون و ثبت علائم
فشارخون بیمار را فقط در صورتی اندازه بگیرید که پزشک یا مرکز دیالیز این کار را توصیه کرده باشد. عدد مناسب برای همه بیماران یکسان نیست و نباید فقط بر اساس یک عدد، داروی بیمار را کم یا زیاد کنید.
برای اینکه اندازه‌گیری دقیق‌تر باشد:
- بیمار چند دقیقه در آرامش بنشیند.
- هنگام اندازه‌گیری صحبت نکند.
- دست در وضعیت راحت و هم‌سطح قلب قرار بگیرد.
- هر بار، تا حد امکان از یک دستگاه و روش ثابت استفاده کنید.
- زمان اندازه‌گیری و علائم همراه آن را یادداشت کنید.
اگر فشارخون با سرگیجه، تاری دید، ضعف، تهوع یا احساس غش همراه است، فقط به عدد نگاه نکنید و موضوع را با مرکز دیالیز در میان بگذارید. اگر بیمار بیهوش شد، درد قفسه سینه داشت یا به‌شدت نفس کم آورد، با اورژانس تماس بگیرید.
در دفترچه مراقبت میتوانید این موارد را ثبت کنید:
- تاریخ و ساعت
- فشارخون
- وزن
- علائم بیمار
- داروها طبق برنامه مصرف شد؟
ثبت وزن و توجه به تغییرات آن
وزن بیمار دیالیزی یکی از اطلاعات مهم برای تیم درمان است؛ به‌خصوص وقتی بین دو جلسه، مایعات در بدن جمع می‌شوند. با این حال، وزن‌کردن باید طبق برنامه‌ای باشد که مرکز دیالیز تعیین کرده است.
برای ثبت دقیق‌تر:
- بیمار را در ساعت مشخص و با شرایط مشابه وزن کنید.
- تا حد امکان از یک ترازو استفاده کنید.
- لباس بیمار در اندازه‌گیری‌های مختلف خیلی متفاوت نباشد.
- عدد وزن را همان روز یادداشت کنید.
- افزایش وزن را همراه با علائمی مانند تورم، تنگی نفس یا احساس سنگینی گزارش دهید.
اگر وزن بیمار در مدت کوتاهی بیشتر شده یا همراه با آن تنگی نفس و ورم ایجاد شده است، منتظر جلسه بعدی نمانید و با مرکز دیالیز تماس بگیرید. از طرف دیگر، کاهش وزن همراه با بی‌حالی، بی‌اشتهایی یا سرگیجه هم باید به تیم درمان اطلاع داده شود.
عدد «وزن مناسب» یا «وزن خشک» برای هر بیمار جداگانه تعیین می‌شود. خودتان بر اساس اطلاعات اینترنتی برای بیمار هدف وزنی تعیین نکنید.
پیگیری زمان جلسات دیالیز و ویزیت‌ها
جاافتادن یک جلسه دیالیز یا فراموش‌کردن ویزیت می‌تواند برنامه درمان بیمار را به‌هم بزند. برای جلوگیری از این مشکل، زمان همه مراجعه‌ها را در تقویم گوشی، دفترچه یا یک برگه قابل مشاهده ثبت کنید.
این موارد را از قبل مشخص کنید:
- تاریخ و ساعت جلسه بعدی دیالیز
- زمان ویزیت نفرولوژیست یا پزشک معالج
- زمان انجام آزمایش‌ها
- ساعت حرکت به سمت مرکز
- روش رفت‌وآمد و همراه بیمار
- داروها یا مدارکی که باید همراه او باشد
اگر بیمار به هر دلیل نمی‌تواند در جلسه حاضر شود، موضوع را هرچه زودتر به مرکز دیالیز اطلاع دهید. جلسه ازدست‌رفته را خودسرانه جبران نکنید و زمان جلسه بعدی را تغییر ندهید. مرکز دیالیز براساس وضعیت بیمار راهنمایی می‌کند.
کمک به استراحت، جابه‌جایی و فعالیت ایمن بیمار
برنامه روزانه بیمار دیالیزی باید بین استراحت و فعالیت تعادل داشته باشد. استراحت زیاد ممکن است بیمار را بی‌حال‌تر کند و فعالیت سنگین هم می‌تواند خطر سرگیجه یا زمین‌خوردن را بالا ببرد.
برای جابه‌جایی ایمن بیمار:
- اگر بیمار سرگیجه دارد، ابتدا چند دقیقه روی تخت یا صندلی بنشیند و بعد بلند شود.
- هنگام راه‌رفتن، به‌خصوص بعد از دیالیز، در کنار او باشید.
- مسیر رفت‌وآمد خانه را از فرش لغزنده، سیم و وسایل اضافی خالی کنید.
- شب‌ها چراغ مسیر سرویس بهداشتی و اتاق را روشن بگذارید.
- کفش یا دمپایی مناسب و بدون لغزش برای بیمار تهیه کنید.
- هنگام ضعف، بی‌حالی یا تاری دید، بیمار را مجبور به راه‌رفتن نکنید.
فعالیت سبک، مانند چند دقیقه راه‌رفتن، ممکن است برای بعضی بیماران مناسب باشد؛ اما زمان و مقدار آن باید با توجه به توان بیمار و نظر پزشک تعیین شود. بعد از دیالیز، اگر بیمار خسته یا سرگیجه‌دار است، فعالیت سنگین و حمام داغ را به زمان دیگری موکول کنید.
آماده‌سازی وسایل و مدارک برای مراجعه به مرکز دیالیز
بهتر است وسایل مراجعه را از شب قبل آماده کنید تا روز جلسه با عجله و نگرانی شروع نشود. یک کیف مخصوص برای بیمار داشته باشید و همیشه این موارد را بررسی کنید:
- کارت شناسایی و مدارک پزشکی موردنیاز
- دفترچه یا برگه ثبت فشارخون، وزن و علائم
- فهرست به‌روز داروها
- داروهایی که مرکز دیالیز گفته است همراه بیمار باشند
- جواب آزمایش یا گزارش ویزیت‌های اخیر
- تلفن همراه و شماره تماس خانواده
- لباس راحت و مناسب برای دسترسی به فیستول یا گرافت
- خوراکی مجاز طبق برنامه غذایی بیمار، در صورت توصیه مرکز
- دستمال یا وسایل شخصی موردنیاز بیمار
اگر بیمار فیستول یا گرافت دارد، لباس آستین‌تنگ یا چیزی که روی دست فشار وارد کند، مناسب نیست. اگر کاتتر دارد، پانسمان آن را دست‌کاری نکنید و مراقبت‌های لازم را مطابق آموزش مرکز انجام دهید.
مراقبت از بیمار دیالیزی، ساده‌تر از همیشه
این چک‌لیست ساده کمک می‌کند کارهای مهم مراقبتی را هر روز، قبل از دیالیز و بعد از برگشتن به خانه فراموش نکنید. فقط چند دقیقه وقت بگذارید، موارد انجام‌شده را تیک بزنید و با خیال آسوده‌تر از عزیزتان مراقبت کنید.
بررسی‌های روزانه
هر روزآمادگی برای جلسه
روز دیالیزبعد از برگشتن به خانه
پس از جلسه
حال بیمار بعد از دیالیز چگونه است؟
حال بیمار بعد از دیالیز در افراد مختلف یکسان نیست. بعضی بیماران بلافاصله بعد از جلسه احساس سبکی و بهبود دارند، اما بعضی دیگر برای مدتی خسته، خواب‌آلود یا کمی بی‌حال می‌شوند. این تغییرات گاهی گذرا و قابل انتظار هستند؛ بااین‌حال، شدت علائم، مدت ادامه‌دار بودن آن‌ها و تفاوتشان با وضعیت معمول بیمار اهمیت زیادی دارد.
بعد از دیالیز ممکن است بعضی نشانه‌ها برای مدت کوتاهی دیده شوند. اگر علامت شدید، غیرعادی یا رو به بدتر شدن است، منتظر نمانید و آن را با مرکز دیالیز یا پزشک در میان بگذارید.
| نشانه‌ای که می‌بینید | اگر خفیف و کوتاه‌مدت است | چه زمانی باید فوری پیگیری شود؟ |
|---|---|---|
| خستگی یا بی‌حالی | خستگی خفیف بعد از دیالیز ممکن است برای مدتی طبیعی باشد. اجازه دهید بیمار در محیطی آرام استراحت کند و فعالیت‌های سنگین نداشته باشد. | اگر بیمار دچار ضعف شدید شد، حالش رو به بدتر شدن بود، یا این وضعیت با تنگی نفس، درد قفسه سینه یا تغییر سطح هوشیاری همراه شد، فوری پیگیری کنید. |
| خواب‌آلودگی | خواب‌آلودگی کوتاه‌مدت قابل توجه است، اما بیمار باید با صدا زدن یا لمس آرام بیدار شود و پاسخ طبیعی بدهد. تنفس او را هم بررسی کنید. | اگر بیمار به‌سختی بیدار می‌شود، پاسخ طبیعی نمی‌دهد، سطح هوشیاری‌اش کاهش پیدا کرده یا تنفسش غیرعادی است، منتظر نمانید و کمک فوری پزشکی بگیرید. |
| سرگیجه یا ضعف | اگر هنگام بلندشدن کمی سرگیجه دارد، بیمار را بنشانید یا دراز کنید و اجازه دهید آهسته و با کمک بلند شود. در صورت توصیه تیم درمان، فشارخون او را بررسی کنید. | غش کردن، ضعف شدید، ناتوانی در ایستادن یا همراهی سرگیجه با تنگی نفس و درد یا فشار قفسه سینه، نیاز به پیگیری فوری دارد. |
| گرفتگی عضلات | در صورت گرفتگی خفیف، بیمار را در وضعیت راحت قرار دهید و عضله را به‌آرامی ماساژ دهید. مایعات اضافی را خودسرانه به بیمار ندهید؛ مقدار مایعات باید طبق برنامه تیم دیالیز باشد. | اگر گرفتگی عضلات شدید، مداوم یا تکرارشونده است، یا با ضعف شدید، بی‌حالی غیرعادی، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری همراه شده، با مرکز دیالیز یا پزشک تماس بگیرید. |
| تهوع یا استفراغ | برای تهوع خفیف، بیمار را در وضعیت راحت قرار دهید و غذا را تا بهترشدن حالش سبک‌تر کنید. مایعات را فقط طبق محدودیت تعیین‌شده و توصیه تیم درمان مصرف کنید. | اگر تهوع ادامه‌دار شد، بیمار چند بار استفراغ کرد، نتوانست داروهای ضروری را مصرف کند یا همراه با ضعف شدید و گیجی بود، فوری با مرکز دیالیز تماس بگیرید. |
| محل فیستول، گرافت یا کاتتر | محل دسترسی عروقی را از نظر ظاهر، تورم و وضعیت معمول بررسی کنید. محل باید طبق وضعیت همیشگی بیمار باشد و تغییر غیرعادی نداشته باشد. | خونریزی ادامه‌دار، تورم سریع، درد شدید، قرمزی گسترده یا هر تغییر غیرعادی در محل دسترسی عروقی نیاز به پیگیری فوری دارد. در صورت خونریزی، طبق آموزش مرکز دیالیز فشار مستقیم وارد کنید و کمک بگیرید. |
منبع Mayo Clinic راهنمای همودیالیز
کدام علائم بعد از دیالیز معمولاً شایع و گذرا هستند؟
خستگی بعد از دیالیز، خواب‌آلودگی، ضعف خفیف، سرگیجه هنگام بلندشدن و گرفتگی عضلات از علائمی هستند که ممکن است بعد از جلسه دیده شوند. بعضی بیماران هم برای مدت کوتاهی تهوع، سردرد یا احساس بی‌حالی دارند. البته «شایع‌بودن» به این معنا نیست که هر شدت یا مدتی از این علائم طبیعی است.
اگر علامت:
- از دفعات قبل شدیدتر است؛
- به‌جای بهترشدن، بیشتر می‌شود؛
- چند ساعت طول می‌کشد یا تا روز بعد ادامه دارد؛
- همراه با تنگی نفس، درد قفسه سینه، غش یا گیجی است؛
- باعث می‌شود بیمار نتواند بنشیند، راه برود یا مایعات و غذای مجاز خود را تحمل کند؛
باید به مرکز دیالیز یا پزشک اطلاع داده شود.
همچنین اگر بعد از برگشتن به خانه، از محل فیستول یا گرافت خونریزی ادامه‌دار دیده شد، روی محل با فشار ملایم و طبق آموزش مرکز اقدام کنید و هم‌زمان با مرکز دیالیز تماس بگیرید. اگر خونریزی شدید است یا بند نمی‌آید، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
چرا بیمار بعد از دیالیز خسته یا خواب‌آلود می‌شود؟
دیالیز بخشی از مواد زائد و مایعات اضافی بدن را خارج می‌کند. همین فرایند ممکن است برای بدن خسته‌کننده باشد. تغییرات فشارخون، جابه‌جایی مایعات، گرفتگی عضلات، کم‌خونی، کیفیت خواب و بیماری‌های زمینه‌ای هم می‌توانند در خستگی بعد از دیالیز نقش داشته باشند.
به همین دلیل، وضعیت بیمار بعد از دیالیز ممکن است با روزهای عادی فرق کند. خستگی خفیف یا خواب‌آلودگی کوتاه‌مدت، اگر شبیه دفعات قبلی باشد و به‌تدریج کمتر شود، معمولاً با استراحت و مراقبت آرام در خانه قابل پیگیری است.
اما خواب‌آلودگی نباید به‌قدری باشد که بیمار به‌سختی بیدار شود یا نتواند درست پاسخ بدهد. در این شرایط، آن را صرفاً «خستگی بعد از دیالیز» فرض نکنید و فوراً از مرکز دیالیز یا اورژانس کمک بگیرید.
افت فشار خفیف بعد از دیالیز چه زمانی نگران‌کننده نیست؟
گاهی بیمار بعد از دیالیز، به‌خصوص هنگام نشستن یا ایستادن، کمی سرگیجه یا سبکی سر دارد. اگر این حالت خفیف باشد، کوتاه‌مدت اتفاق بیفتد، با نشستن یا درازکشیدن بهتر شود و علامت هشدار دیگری همراه آن نباشد، ممکن است به افت فشار پس از دیالیز مربوط باشد.
در این حالت:
- بیمار را وادار به ایستادن ناگهانی نکنید؛
- او را در وضعیت امن بنشانید یا دراز کنید؛
- هنگام راه‌رفتن کنارش باشید؛
- بدون هماهنگی، نمک، مایعات یا داروی بیشتری به او ندهید؛
- فشارخون را فقط طبق دستور مرکز اندازه‌گیری و ثبت کنید؛
- اگر علامت تکرار شد، به مرکز دیالیز اطلاع دهید.
عدد فشارخون به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که وضعیت بیمار خطرناک است یا نه؛ علائم و شرایط قبلی او هم مهم هستند. غش، گیجی، درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضعف شدید، پوست سرد و رنگ‌پریده یا بهترنشدن سرگیجه نیاز به پیگیری فوری دارد.
بیمار بعد از دیالیز به چه میزان استراحت نیاز دارد؟
میزان استراحت موردنیاز به شرایط بیمار، مدت و نوع دیالیز، سن، بیماری‌های همراه و واکنش بدن او بستگی دارد. بهتر است بعد از بازگشت به خانه، محیطی آرام و امن برای استراحت داشته باشد و تا زمانی که سرگیجه یا ضعف دارد، تنها نماند.
چند نکته کاربردی برای ساعات بعد از دیالیز:
- بیمار ابتدا چند دقیقه بنشیند و بعد با کمک بلند شود.
- برای رفتن به سرویس بهداشتی یا راه‌رفتن، در صورت ضعف همراه او باشید.
- فعالیت سنگین، بالا و پایین‌رفتن مکرر از پله‌ها و رانندگی را تا برطرف‌شدن علائم به تعویق بیندازید.
- غذا و مایعات را فقط طبق برنامه‌ای که تیم درمان مشخص کرده است مصرف کند.
- اگر خواب‌آلود است، هر چند وقت یک‌بار وضعیت هوشیاری و تنفس او را بررسی کنید.
- محل فیستول، گرافت یا کاتتر را طبق آموزش مرکز بررسی کنید و آن را فشار ندهید یا دست‌کاری نکنید.
- علائم و مدت ادامه‌داشتن آن‌ها را یادداشت کنید تا در تماس بعدی با مرکز دیالیز اطلاعات دقیق‌تری داشته باشید.
اگر خستگی یا خواب‌آلودگی بعد از هر جلسه شدید است، مدت زیادی طول می‌کشد یا فعالیت‌های معمول بیمار را مختل می‌کند، موضوع را در اولین فرصت با نفرولوژیست یا پرستار مرکز دیالیز در میان بگذارید. گاهی لازم است علت‌هایی مانند افت فشار، کم‌خونی، اختلالات تغذیه‌ای یا مناسب‌نبودن برنامه درمان بررسی شود؛ اما تغییر زمان یا تنظیمات دیالیز فقط باید توسط تیم تخصصی انجام شود.
خستگی خفیف، خواب‌آلودگی کوتاه‌مدت، سرگیجه خفیف یا گرفتگی عضلات ممکن است در وضعیت بیمار بعد از دیالیز دیده شود؛ ولی تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، غش، کاهش سطح هوشیاری، خونریزی ادامه‌دار یا ضعف شدید را جدی بگیرید و برای دریافت کمک فوری اقدام کنید.
مراقبت‌های بعد از دیالیز؛ بلافاصله پس از بازگشت به خانه چه کنیم؟
بعد از برگشتن از دیالیز، ممکن است بیمار خسته، خواب‌آلود یا کمی سرگیجه‌دار باشد. در چند ساعت اول، مهم‌ترین کار این است که او را در محیطی امن قرار دهید، وضعیتش را زیر نظر داشته باشید و از تغییر خودسرانه مقدار مایعات، غذا یا داروها خودداری کنید.
۵ کار مهم در چند ساعت اول بعد از دیالیز
۱. استراحت و جابه‌جایی ایمن بیمار
وقتی بیمار به خانه رسید، ابتدا چند دقیقه بنشیند و بعد با کمک بلند شود. اگر احساس ضعف یا سرگیجه دارد، او را تنها نگذارید و برای رفتن به اتاق یا سرویس بهداشتی کنارش باشید.
برای استراحت بعد از دیالیز:
- بیمار را در محیطی آرام و دارای تهویه مناسب قرار دهید.
- مسیر رفت‌وآمد را از فرش لغزنده، سیم و وسایل اضافی خالی کنید.
- در صورت وجود سرگیجه، بیمار را دراز کنید یا روی صندلی بنشانید.
- تا برطرف‌شدن ضعف و خواب‌آلودگی، رانندگی و فعالیت سنگین را به تعویق بیندازید.
- اگر بیمار به‌سختی بیدار می‌شود یا پاسخ‌های نامفهوم می‌دهد، آن را خستگی معمول فرض نکنید.
خواب‌آلودگی کوتاه‌مدت ممکن است بعد از دیالیز دیده شود؛ اما کاهش سطح هوشیاری، غش، گیجی شدید، تنگی نفس یا درد قفسه سینه نیاز به پیگیری فوری دارد.
۲. نوشیدن مایعات؛ فقط طبق برنامه تعیین‌شده
یکی از اشتباهات رایج خانواده‌ها این است که برای جبران ضعف، به بیمار آب یا نوشیدنی زیادی می‌دهند. بیمار دیالیزی معمولاً محدودیت مایعات دارد و مقدار مناسب مصرف روزانه برای هر فرد با توجه به ادرار، وزن، وضعیت قلب و ریه و برنامه دیالیز تعیین می‌شود.
بنابراین:
- فقط به مقدار توصیه‌شده توسط پزشک یا مرکز دیالیز مایعات بدهید.
- برای رفع خستگی، بدون هماهنگی آب، دوغ، آبمیوه یا نوشیدنی شیرین بیشتری اضافه نکنید.
- اگر بیمار استفراغ، اسهال، تشنگی شدید یا خشکی دهان دارد، با مرکز دیالیز مشورت کنید.
- در صورت تنگی نفس، ورم سریع یا احساس سنگینی در قفسه سینه، به‌جای دادن مایعات بیشتر با مرکز درمان یا اورژانس تماس بگیرید.
ضعف بعد از دیالیز همیشه به معنی کم‌آبی نیست. علت آن باید براساس علائم بیمار و نظر تیم درمان بررسی شود.
۳. مصرف غذا و میان‌وعده بعد از دیالیز
بعضی بیماران پس از دیالیز احساس گرسنگی دارند و بعضی دیگر به‌دلیل تهوع یا خستگی، تمایلی به غذا خوردن ندارند. اگر بیمار حال عمومی مناسبی دارد، میتوانید طبق برنامه غذایی تعیین‌شده برای او، یک وعده سبک یا میان‌وعده آماده کنید.
به این نکات توجه کنید:
- مقدار و نوع غذا را مطابق رژیم اختصاصی بیمار انتخاب کنید.
- بدون هماهنگی، برای جبران ضعف از غذاهای شور، نوشیدنی‌های زیاد یا خوراکی‌های پرپتاسیم استفاده نکنید.
- اگر بیمار تهوع دارد، غذا را در حجم کم و با فاصله ارائه کنید.
- بیمار را مجبور به غذاخوردن نکنید؛ اما بی‌اشتهایی مداوم را به مرکز دیالیز اطلاع دهید.
- اگر بیمار دیابت دارد، برنامه غذایی و داروهای او را طبق دستور پزشک دنبال کنید.
رژیم غذایی بیماران دیالیزی با هم فرق دارد. حتی یک خوراکی که برای بیماری مناسب است، ممکن است برای بیمار دیگر به‌دلیل محدودیت پتاسیم، فسفر، نمک یا مایعات مناسب نباشد.
۴. بررسی محل ورود سوزن و پانسمان
اگر بیمار همودیالیز انجام می‌دهد، پس از خارج‌کردن سوزن‌ها باید محل ورود آن‌ها را طبق آموزش پرستار بررسی کنید. وجود کمی حساسیت یا لکه کوچک خون ممکن است دیده شود؛ اما خونریزی فعال یا ادامه‌دار را نباید نادیده گرفت.
مراقبت از محل سوزن دیالیز شامل این موارد است:
- بررسی کنید پانسمان تمیز و در جای خود باشد.
- محل را فشار ندهید و آن را نخارانید.
- پانسمان را فقط طبق دستور مرکز دیالیز تعویض یا جدا کنید.
- اگر خونریزی شروع شد، طبق آموزشی که مرکز داده است با گاز تمیز فشار مستقیم و ملایم وارد کنید.
- برای کنترل خونریزی از بستن محکم پارچه یا کش، بدون آموزش، استفاده نکنید.
- قرمزی رو به گسترش، گرمی، تورم، درد شدید، ترشح یا تب را گزارش دهید.
- از اندازه‌گیری فشارخون، خون‌گیری یا واردکردن فشار طولانی روی دست دارای فیستول یا گرافت خودداری کنید.
اگر خونریزی بند نمی‌آید، شدید است یا بیمار هم‌زمان احساس ضعف و سرگیجه دارد، فوراً با مرکز دیالیز یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
در مورد کاتتر دیالیز نیز پانسمان و محل ورود را دست‌کاری نکنید. خیس‌شدن، شل‌شدن یا کنده‌شدن پانسمان، تب، لرز، درد، قرمزی یا ترشح باید سریعاً به تیم درمان اطلاع داده شود.
۵. ثبت علائم غیرعادی برای اطلاع به مرکز دیالیز
بعد از برگشتن از دیالیز، هر تغییر مهم را در دفترچه یا تلفن همراه ثبت کنید. این کار به تیم درمان کمک می‌کند وضعیت بیمار را با جلسات قبلی مقایسه کند.
علائم خطر بعد از دیالیز؛ چه زمانی باید فوراً اقدام کنیم؟
بعد از دیالیز، بعضی علائم مثل خستگی یا سرگیجه خفیف ممکن است گذرا باشند؛ اما برخی نشانه‌ها نیاز به اقدام سریع دارند. خانواده نباید برای تشخیص قطعی در خانه منتظر بماند یا تصور کند هر علامتی فقط از خستگی بعد از دیالیز است.
🚨 اگر بیمار درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، کاهش سطح هوشیاری، ضعف ناگهانی و شدید یا خونریزی کنترل‌نشدنی دارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
اگر علائم خفیف‌تر اما غیرمعمول هستند، مانند تب، لرز، تغییر محل فیستول یا کاتتر، یا ضعیف‌شدن صدای وزوز فیستول، در اولین فرصت با مرکز دیالیز تماس بگیرید. تا دریافت راهنمایی، دارو، مایعات یا برنامه دیالیز را خودسرانه تغییر
در چه شرایطی باید با اورژانس تماس گرفت؟
چه زمانی باید فوراً با مرکز دیالیز تماس گرفت؟
اگر وضعیت بیمار تهدیدکننده حیات نیست، اما تغییری غیرمعمول ایجاد شده، با مرکز دیالیز تماس بگیرید. موارد مهم شامل این‌هاست:
- سرگیجه یا افت فشار خفیفی که تکرار می‌شود یا با استراحت بهتر نمی‌شود
- خستگی، خواب‌آلودگی یا ضعف شدیدتر از دفعات قبلی
- تهوع یا استفراغ مکرر
- افزایش تورم دست‌ها، پاها یا صورت
- افزایش وزن غیرمنتظره طبق برنامه اندازه‌گیری بیمار
- تب یا لرز، حتی اگر بیمار درد زیادی نداشته باشد
- درد، تورم، قرمزی یا تغییر ظاهر محل دسترسی عروقی
- خیس‌شدن، شل‌شدن یا کنده‌شدن پانسمان کاتتر
- تغییر واضح در صدای وزوز یا لرزش فیستول
- جاافتادن جلسه دیالیز یا ناتوانی در مراجعه به مرکز
- مصرف اشتباه دارو یا دریافت مایعات بیشتر از مقدار تعیین‌شده
مرکز دیالیز می‌تواند براساس سابقه بیمار، علائم، وزن، فشارخون و روند جلسات قبلی مشخص کند که آیا بیمار باید همان روز معاینه شود یا نیاز به مراجعه فوری دارد.
علائم عفونت محل دسترسی عروقی چیست؟
عفونت ممکن است در محل فیستول، گرافت یا کاتتر ایجاد شود. این نشانه‌ها را هر روز، طبق آموزش مرکز، بررسی کنید:
- قرمزی اطراف محل
- گرمی پوست
- تورم یا درد رو به افزایش
- حساسیت شدید هنگام لمس
- ترشح، چرک یا بوی غیرعادی
- بازشدن زخم یا ایجاد برجستگی دردناک
- تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی
تب و لرز همراه با قرمزی، درد یا ترشح از محل دسترسی را جدی بگیرید و سریعاً با مرکز دیالیز تماس بگیرید. در مورد کاتتر، پانسمان را خودسرانه باز نکنید و محل ورود آن را دست‌کاری نکنید. عفونت کاتتر ممکن است سریع‌تر جدی شود و باید طبق دستور تیم دیالیز پیگیری شود.
در بیمارانی که دیالیز صفاقی انجام می‌دهند، کدرشدن مایع تخلیه‌شده، مشاهده ذرات غیرمعمول در آن، درد شکم، تب یا تهوع نیز نیازمند تماس فوری با تیم دیالیز است.
خونریزی محل دسترسی (شالدون یا پرمیکت یا فیستول) چه زمانی خطرناک است؟
مقداری خونریزی یا لکه‌بینی کوچک پس از خارج‌کردن سوزن ممکن است دیده شود؛ اما خونریزی شدید یا ادامه‌دار می‌تواند خطرناک باشد.
-
بیمار را بنشانید یا دراز کنید و تنها نگذارید.
-
با گاز تمیز، طبق آموزشی که مرکز دیالیز داده است، روی محل ورود سوزن فشار مستقیم و مداوم وارد کنید.
-
برای بررسی مکرر، فشار را مرتب قطع نکنید.
-
اگر خونریزی شدید است، با فشار مناسب متوقف نمی‌شود، دوباره شروع می‌شود یا بیمار دچار ضعف و سرگیجه شده است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
-
هم‌زمان، مرکز دیالیز را در جریان بگذارید.
تغییر صدای وزوز یا لرزش فیستول چه اهمیتی دارد؟
بعضی بیماران با آموزش تیم دیالیز می‌توانند لرزش یا وزوز فیستول را با لمس بررسی کنند. اگر این لرزش نسبت به حالت معمول ضعیف‌تر شده، تغییر کرده یا کاملاً از بین رفته است، باید فوراً با مرکز دیالیز تماس بگیرید.
قطع یا تغییر واضح وزوز ممکن است نشانه اختلال در جریان خون فیستول باشد، اما تشخیص علت فقط برعهده تیم درمان است. در این وضعیت:
- روی دست دارای فیستول نخوابید؛
- لباس یا زیورآلات تنگ روی آن نپوشید؛
- فشارخون یا خون‌گیری را از آن دست انجام ندهید؛
- محل را ماساژ ندهید و خودتان آن را گرم یا سرد نکنید؛
- موضوع را بدون تأخیر به مرکز دیالیز اطلاع دهید.
اگر تغییر فیستول با درد شدید، سردی یا تغییر رنگ دست، بی‌حسی، ضعف دست یا خونریزی همراه است، پیگیری را فوری‌تر انجام دهید و در صورت شدیدبودن علائم با اورژانس تماس بگیرید.
خانواده هنگام مشاهده علائم خطر چه کارهایی نباید انجام دهد؟
مراقبت از فیستول، گرافت یا کاتتر دیالیز در خانه
محل دسترسی عروقی (فیستول، گرافت یا کاتتر) پل ارتباطی بیمار با دستگاه دیالیز است. مراقبت از محل دیالیز در خانه به معنای حفظ تمیزی، جلوگیری از واردشدن فشار به رگ و شناخت سریع علائم عفونت یا گرفتگی است.
برای اینکه مراقبت از فیستول در منزل و همچنین گرافت یا کاتتر برای شما ساده‌تر شود، نیازی به کارهای تخصصی پزشکی ندارید؛ فقط کافی است چند قاعده ساده اما حیاتی را رعایت کنید.
بایدها و نبایدهای مراقبت از فیستول و گرافت
فیستول و گرافت زیر پوست قرار دارند و برای همودیالیز استفاده می‌شوند. هرگونه فشار اضافی یا آلودگی روی این نواحی می‌تواند باعث گرفتگی رگ یا عفونت شدید شود.
| کار ممنوع ❌ | چرا نباید انجام شود؟ | کار مجاز و ضروری ✅ |
|---|---|---|
| اندازه‌گیری فشارخون از دست دارای فیستول | فشار دستگاه می‌تواند به رگ دست دارای فیستول فشار وارد کند. | شست‌وشوی روزانه دست با صابون ملایم یا آنتی‌باکتریال طبق دستور مرکز |
| خون‌گیری یا تزریق سرم در دست دارای فیستول | سوزن یا تزریق می‌تواند به رگ فیستول آسیب بزند و باعث خونریزی یا عفونت شود. | بررسی روزانه لرزش یا صدای وزوز فیستول با لمس ملایم دست |
| پوشیدن لباس‌های آستین‌تنگ یا بستن ساعت و دستبند روی آن دست | لباس یا وسیله تنگ می‌تواند به فیستول فشار مداوم وارد کند. | پوشیدن لباس‌های آستین‌گشاد و راحت برای دسترسی آسان به رگ |
| خوابیدن روی دست دارای فیستول یا قرار دادن سر روی آن | وزن بدن یا سر می‌تواند فیستول را تحت فشار قرار دهد. | بررسی روزانه پوست اطراف فیستول از نظر قرمزی، تورم و گرمی |
| حمل وسایل سنگین یا خریدها با دست دارای فیستول | فشار و کشیدگی زیاد ممکن است به محل فیستول آسیب وارد کند. | تماس فوری با مرکز دیالیز در صورت ضعیف‌شدن یا قطع‌شدن وزوز فیستول |
| خارش پوست روی فیستول یا کندن زخم‌های کوچک محل سوزن | خاراندن یا کندن زخم می‌تواند باعث خونریزی و عفونت شود. | استفاده از گاز استریل و فشار مستقیم ملایم در صورت شروع خونریزی خفیف |
مراقبت از کاتتر دیالیز
کاتتر یک لوله باریک است که معمولاً در رگ‌های بزرگ گردن یا سینه قرار می‌گیرد و انتهای آن خارج از پوست است. از آنجا که کاتتر مسیر مستقیمی به درون جریان خون دارد، مراقبت از کاتتر دیالیز حساسیت بسیار بالایی دارد تا از ورود باکتری‌ها جلوگیری شود.
نکات کلیدی برای مراقبت از کاتتر در خانه:
- پانسمان را همیشه خشک و تمیز نگه دارید: پانسمان روی کاتتر نباید خیس یا مرطوب شود. هنگام حمام‌کردن، طبق آموزش مرکز دیالیز از پوشش‌های ضدآب مخصوص استفاده کنید یا تا حد امکان دوش نشسته بگیرید تا آب به پانسمان نرسد.
- پانسمان را خودسرانه باز نکنید: تعویض پانسمان کاتتر باید در مرکز دیالیز یا توسط فرد آموزش‌دیده با رعایت کامل شرایط استریل انجام شود.
- لوله‌ها را نکشید: مراقب باشید لوله‌های کاتتر به لباس، ملافه یا وسایل دیگر گیر نکنند و کشیده نشوند. لباس‌های دکمه‌دار یا زیپ‌دار که پوشیدن آن‌ها راحت است، انتخاب بهتری هستند.
- از مواد شیمیایی متفرقه استفاده نکنید: بدون دستور صریح پزشک، روی کاتتر یا اطراف آن پماد، الکل، بتادین یا کرم نمالید.
- تب و لرز را جدی بگیرید: تب و لرز در بیماری که کاتتر دارد، حتی بدون وجود علائم پوستی، می‌تواند نشانه اولیه عفونت کاتتر باشد. این وضعیت را فوراً به مرکز دیالیز اطلاع دهید.
چه تغییراتی در محل دسترسی نیاز به تماس با مرکز درمانی دارد؟
خانواده باید روزانه محل دیالیز را بررسی کند. در صورت مشاهده هرکدام از تغییرات زیر، بدون اتلاف وقت با مرکز دیالیز یا پزشک تماس بگیرید:
- خونریزی فیستول بعد از دیالیز: اگر بعد از برداشتن پانسمان روزانه یا در طول روز، محل سوزن شروع به خونریزی کرد، ابتدا با گاز استریل فشار ملایم و مستقیم بیاورید. اگر خونریزی بعد از چند دقیقه بند نیامد، شدید بود یا بیمار احساس سرگیجه کرد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و مرکز را مطلع کنید.
- تورم محل فیستول یا گرافت: تورم ناگهانی، بزرگ شدن غیرعادی رگ یا کبودی رو به گسترش.
- علائم عفونت محل دیالیز: قرمزی پوست، احساس گرمی در لمس، درد شدید، لمس سفت رگ، یا خروج هرگونه ترشح و چرک از محل کاتتر یا فیستول.
- تغییر در وزوز فیستول: احساس نکردن لرزش یا نشنیدن صدای جریان خون در فیستول (که نشان‌دهنده احتمال لخته‌شدن رگ است).
- شل‌شدن کاتتر: اگر متوجه شدید کاتتر کمی بیرون آمده یا بخیه‌های نگهدارنده آن شل شده‌اند، خودتان آن را به داخل فشار ندهید؛ پانسمان را ثابت نگه دارید و فوراً به مرکز دیالیز مراجعه کنید.
وظیفه شما در خانه، پیشگیری از واردآمدن آسیب به رگ، حفظ بهداشت عمومی و گزارش تغییرات است. هرگونه پانسمان پیشرفته، دست‌کاری کاتتر یا ارزیابی علت گرفتگی باید توسط کادر درمان مرکز دیالیز انجام شود.
تغذیه و تنظیم مایعات بیمار دیالیزی در منزل
تغذیه بیمار دیالیزی در خانه فقط برای رفع گرسنگی نیست؛ بخشی از روند درمان و کنترل حال عمومی بیمار به حساب می‌آید. غذایی که بیمار می‌خورد، مقدار مایعاتی که دریافت می‌کند و حتی میزان نمک غذا می‌تواند روی فشارخون، ورم، وزن بین جلسات دیالیز، تنگی نفس و کیفیت جلسه بعدی دیالیز اثر بگذارد.
البته یک نکته مهم را از همین ابتدا در نظر داشته باشید: برای همه بیماران دیالیزی نمی‌توان یک رژیم غذایی ثابت نوشت. ممکن است غذایی برای یک بیمار مناسب باشد، اما برای بیمار دیگری به دلیل پتاسیم بالا، دیابت، بیماری قلبی، کم‌اشتهایی یا میزان متفاوت ادرار مناسب نباشد.
پس هدف خانواده این نیست که یک فهرست طولانی از غذاهای ممنوع را حفظ کند؛ هدف این است که:
- مقدار مایعات بیمار را طبق برنامه کنترل کند.
- غذاها را کم‌نمک و متناسب با آزمایش‌ها آماده کند.
- داروهای مربوط به غذا، مثل داروهای کنترل فسفر، درست و به‌موقع مصرف شوند.
- تغییرات وزن، اشتها، ورم و علائم بیمار ثبت و به تیم درمان اطلاع داده شود.
- از توصیه‌های پراکنده و رژیم‌های اینترنتی بدون هماهنگی با پزشک یا متخصص تغذیه استفاده نشود.
برای اینکه تغذیه بیمار در خانه از حالت سردرگم خارج شود، خانواده می‌تواند برای هر روز چند سؤال ساده از خودش بپرسد:
بعد از دیالیز چه غذایی مناسب است؟
بعد از دیالیز، بعضی از بیماران احساس خستگی، ضعف، گرسنگی، سبکی سر یا بی‌اشتهایی دارند. بنابراین قرار نیست بلافاصله یک وعده سنگین و پرحجم به بیمار بدهیم. در بیشتر موارد، غذای سبک، متعادل و قابل‌هضم بهتر تحمل می‌شود؛ البته انتخاب دقیق غذا باید با برنامه اختصاصی بیمار هماهنگ باشد.
| موقعیت یا نیاز بیمار | انتخاب و اقدام عملی خانواده | نکته مهم |
|---|---|---|
| ویژگی کلی غذا | غذا را در حجم متوسط و قابل‌تحمل آماده کنید؛ خیلی چرب، سرخ‌کرده، پرادویه یا سنگین نباشد. | غذای سنگین ممکن است تهوع، بی‌حالی یا خواب‌آلودگی را بیشتر کند. |
| تأمین پروتئین | در صورت تأیید تیم درمان، از تخم‌مرغ، مرغ یا ماهی پخته، کبابی یا بخارپز استفاده کنید. | مقدار پروتئین باید با برنامه اختصاصی بیمار هماهنگ باشد. |
| غذاهای ساده و قابل‌تحمل | نان و پنیر کم‌نمک، برنج ساده همراه با پروتئین یا میان‌وعده‌ای که متخصص تغذیه مجاز دانسته است. | پنیر و سایر مواد غذایی باید با محدودیت نمک، فسفر و پتاسیم بیمار سازگار باشند. |
| سوپ و غذاهای آبدار | سوپ کم‌نمک را فقط در صورتی بدهید که حجم آن در سهم مایعات روزانه بیمار محاسبه شود. | آب، چای، سوپ و سایر خوراکی‌های آبدار را جدا از مایعات روزانه حساب نکنید. |
| مصرف میوه | فقط میوه‌ای را انتخاب کنید که با توجه به آزمایش پتاسیم و برنامه غذایی بیمار محدود نشده باشد. | برای همه بیماران دیالیزی نمی‌توان فهرست میوه یکسانی تعیین کرد. |
| بلافاصله پس از بازگشت به خانه | اگر بیمار سرگیجه یا ضعف دارد، ابتدا اجازه دهید چند دقیقه استراحت کند و وضعیتش پایدار شود؛ سپس غذا بدهید. | بیمار را در حالت سرگیجه مجبور به راه رفتن یا خوردن نکنید. |
| مقدار غذا | به‌جای یک بشقاب پر، ابتدا مقدار کم بدهید و در صورت تحمل، مقدار بیشتری اضافه کنید. | هدف، سیرکردن اجباری نیست؛ تحمل بیمار را در نظر بگیرید. |
| دمای غذا | غذا را با دمای متعادل، نه خیلی داغ و نه خیلی سرد، سرو کنید. | بوی تند غذا ممکن است تهوع بیمار را بیشتر کند. |
| مایعات همراه غذا | مقدار آب، چای یا نوشیدنی همراه غذا را از سهم مایعات روزانه کم کنید. | برای رفع ضعف، خودسرانه حجم زیادی آب، شربت یا چای به بیمار ندهید. |
| داروی همراه غذا | اگر دارویی باید همراه غذا مصرف شود، آن را دقیقاً طبق دستور پزشک و در زمان مناسب بدهید. | بعضی داروها، مانند داروهای مربوط به فسفر، اگر خارج از زمان غذا مصرف شوند، ممکن است اثر کافی نداشته باشند. |
| تهوع یا بی‌اشتهایی خفیف | وعده را کوچک‌تر کنید و غذاهای سبک، کم‌چرب، کم‌نمک و کم‌ادویه بدهید. از غذاهای خیلی چرب و دارای بوی تند فاصله بگیرید. | بیمار را مجبور به خوردن نکنید؛ مقدار غذا و علائم او را ثبت کنید. |
| تهوع یا استفراغ مکرر | با مرکز دیالیز یا پزشک تماس بگیرید و زمان شروع، دفعات استفراغ و مقدار غذای مصرف‌شده را اطلاع دهید. | ناتوانی در خوردن و نوشیدن طبق برنامه می‌تواند به پیگیری درمانی نیاز داشته باشد. |
| بی‌اشتهایی ادامه‌دار | اگر بی‌اشتهایی شدید است یا در چند روز ادامه پیدا کرده، موضوع را با تیم درمان در میان بگذارید. | بی‌اشتهایی مداوم را فقط به خستگی بعد از دیالیز نسبت ندهید. |
| ضعف، کاهش وزن یا بی‌حالی محسوس | وزن، اشتها و مقدار غذای مصرفی را ثبت کنید و به پزشک یا متخصص تغذیه گزارش دهید. | ممکن است برنامه غذایی یا دارویی بیمار نیاز به بازبینی داشته باشد. |
| گیجی، خواب‌آلودگی غیرعادی یا تکرار علائم بعد از هر جلسه | در صورت تکرار، حتماً مرکز دیالیز را مطلع کنید؛ اگر علائم شدید یا ناگهانی است، پیگیری فوری لازم است. | این موارد را صرفاً عارضه طبیعی دیالیز در نظر نگیرید. |
چرا کنترل مصرف مایعات در بیمار دیالیزی مهم است؟
وقتی کلیه‌ها عملکرد طبیعی ندارند، بدن نمی‌تواند آب و مواد اضافی را مثل گذشته دفع کند. دیالیز بخشی از این کار را انجام می‌دهد، اما فاصله بین جلسات دیالیز اهمیت زیادی دارد. اگر بیمار در این فاصله مایعات بیشتری از مقدار توصیه‌شده دریافت کند، مایع اضافی در بدن جمع می‌شود.
این تجمع ممکن است باعث موارد زیر شود:
- افزایش وزن بین دو جلسه دیالیز
- ورم در پاها، مچ دست، دست‌ها یا اطراف چشم
- بالا رفتن فشارخون
- احساس سنگینی بدن
- تنگی نفس، به‌خصوص هنگام دراز کشیدن
- سخت‌تر شدن تحمل جلسه بعدی دیالیز
- گرفتگی عضلات یا افت فشار در زمان خارج کردن مایع
- فشار بیشتر روی قلب و ریه‌ها
به همین دلیل، مقدار مایعات بیمار باید دقیقاً طبق برنامه‌ای باشد که نفرولوژیست یا مرکز دیالیز تعیین کرده است.
اینکه بیمار روزانه چه مقدار مایع دریافت کند، می‌تواند به عوامل مختلفی بستگی داشته باشد، از جمله:
چگونه مصرف مایعات را بهتر مدیریت کنیم؟
برای کمک به کنترل تشنگی و کاهش مصرف آب اضافی، خانواده می‌تواند از روش‌های ساده زیر استفاده کند:
- نوشیدنی‌ها را در طول روز تقسیم کند، نه یک‌جا
- از لیوان‌های کوچک‌تر استفاده کند
- غذاهای خیلی شور را کمتر کند، چون تشنگی را بیشتر می‌کنند
- برای رفع خشکی دهان، دهان را با آب در حد مجاز شست‌وشو دهد و آب را قورت ندهد
- از یخ خردشده یا تکه‌های کوچک یخ فقط در صورتی استفاده کند که در برنامه مجاز بیمار باشد
- میوه‌ها و خوراکی‌های آبدار را هم جزو مایعات حساب کند، اگر تیم درمان چنین آموزشی داده باشد
آب، چای، شیر، سوپ، آش رقیق، بستنی و بعضی خوراکی‌های آبدار هم می‌توانند در شمار مایعات حساب شوند؛ اما این موضوع باید طبق دستور مرکز درمان برای هر بیمار مشخص شود.
نمک، پتاسیم و فسفر در رژیم غذایی بیمار دیالیزی
رژیم غذایی بیمار دیالیزی معمولاً فقط درباره آب نیست؛ نمک، پتاسیم و فسفر هم اهمیت زیادی دارند. این مواد اگر بیش از حد بالا بروند، می‌توانند برای قلب، استخوان، فشارخون و تعادل بدن مشکل ایجاد کنند.
1) نمک
نمک زیاد باعث می‌شود بیمار بیشتر تشنه شود و مایعات بیشتری بخورد. همچنین می‌تواند فشارخون و ورم را بالا ببرد.
پس در مراقبت خانگی، بهتر است:
- غذاها کم‌نمک‌تر تهیه شوند
- از خوراکی‌های خیلی شور کمتر استفاده شود
- به جای نمک، از طعم‌دهنده‌های مجاز و توصیه‌شده توسط تیم درمان استفاده شود
2) پتاسیم
پتاسیم برای بدن لازم است، اما بالا رفتن آن در بیماران کلیوی می‌تواند خطرناک باشد و روی ضربان قلب اثر بگذارد. به همین دلیل، مقدار پتاسیم در رژیم غذایی بیمار دیالیزی باید طبق آزمایش و نظر تیم درمان تنظیم شود.
3) فسفر
فسفر زیاد می‌تواند به استخوان‌ها و عروق آسیب بزند. بعضی بیماران علاوه بر رژیم، داروهای کاهنده جذب فسفر هم دریافت می‌کنند.
پس خانواده باید:
- داروها را طبق دستور بدهد
- وعده‌های غذایی را با برنامه دارویی هماهنگ کند
- بدون نظر پزشک، مکمل یا فرآورده‌های غذایی جدید اضافه نکند
داروها و کنترل فشارخون؛ نکات مهم برای خانواده
مدیریت داروهای بیمار دیالیزی در خانه فقط این نیست که قرص‌ها را سر ساعت به او بدهیم. زمان مصرف بعضی داروها، ارتباط آن‌ها با غذا و فاصله‌شان تا جلسه دیالیز اهمیت زیادی دارد. چون عملکرد کلیه کاهش پیدا کرده، ممکن است بعضی داروها دیرتر از بدن خارج شوند یا بخشی از آن‌ها هنگام دیالیز از خون پاک شود.
برای همین، دارویی که برای یک بیمار دیالیزی مناسب است، لزوماً برای بیمار دیگر مناسب نیست. حتی ممکن است زمان مصرف یک دارو در روز دیالیز با روزهای دیگر فرق داشته باشد.
هیچ دارویی را خودسرانه قطع، نصف، دو برابر یا جابه‌جا نکنید؛ حتی اگر فشارخون بیمار در خانه خوب است، بعد از دیالیز حالش بهتر شده یا از عوارض دارو شکایت دارد. تغییر دارو باید با هماهنگی پزشک، پرستار دیالیز یا داروساز انجام شود.
این جدول را روی یخچال یا کنار محل نگهداری داروها نصب کنید. پس از مصرف هر دارو، در ستون آخر علامت بزنید تا مشخص باشد دارو داده شده و دوباره مصرف نشود.
| نام دقیق دارو و مقدار مصرف | زمان مصرف | روش مصرف و توضیحات مهم |
|---|---|---|
| نام دارو، مقدار و شکل آن؛ مانند قرص، کپسول، شربت، آمپول، پماد یا قطره | صبح، ظهر، شب یا ساعت دقیق طبق نسخه | همراه غذا، بعد از غذا یا با معده خالی؛ با مقدار آب طبق دستور |
| داروی فشارخون | ساعت مشخص طبق نسخه | مشخص شود در روز دیالیز قبل یا بعد از دیالیز مصرف شود؛ بدون اجازه پزشک قطع نشود |
| داروی مربوط به فسفر یا کلسیم | معمولاً در ارتباط با وعده غذایی، طبق دستور | زمان مصرف دقیق ثبت شود؛ این داروها را خارج از زمان تعیین‌شده با غذا جابه‌جا نکنید |
| داروی دیابت | طبق نسخه و برنامه غذایی | اگر بیمار غذا نخورد یا دچار تهوع و استفراغ شد، درباره مصرف دارو با تیم درمان تماس بگیرید |
| داروی رقیق‌کننده خون یا ضدانعقاد | ساعت مشخص طبق نسخه | خطر خونریزی، کبودی غیرعادی یا خونریزی طولانی را به تیم درمان گزارش کنید |
| مکمل آهن و ویتامین‌ها | طبق دستور پزشک | نام و مقدار دقیق ثبت شود؛ هیچ مکملی بدون اطلاع پزشک یا مرکز دیالیز اضافه نشود |
| داروی گیاهی یا مکمل تقویتی | فقط در صورت تأیید تیم درمان | نام کامل، مقدار و دفعات مصرف ثبت شود؛ «طبیعی بودن» به معنی بی‌خطر بودن نیست |
| مسکن یا داروی بدون نسخه | فقط در صورت تأیید پزشک یا داروساز | نام دارو، مقدار و علت مصرف ثبت شود؛ داروهای موجود در خانه را خودسرانه به بیمار ندهید |
| داروی موردی؛ مانند دارویی که فقط هنگام درد، تهوع یا خارش مصرف می‌شود | زمان و شرایط مجاز مصرف طبق دستور | بعد از مصرف علامت بزنید و مقدار مصرف‌شده را ثبت کنید |
| پماد، قطره یا داروی موضعی | ساعت و تعداد دفعات طبق دستور | محل مصرف و تعداد دفعات استفاده مشخص شود؛ داروی موردی را با داروهای روزانه اشتباه نگیرید |
- نام علمی و تجاری دارو را با هم بررسی کنید؛ ممکن است یک دارو با دو نام متفاوت در خانه وجود داشته باشد.
- اگر بسته دارو تغییر کرد، آن را با نسخه تطبیق دهید تا یک دارو دوبار و با دو نام متفاوت مصرف نشود.
- داروهای روزانه، داروهای روز دیالیز و داروهای موردی را در جدول از هم مشخص کنید.
- داروهای بدون نسخه، مکمل‌ها، داروهای گیاهی، مسکن‌ها، پمادها و قطره‌ها را هم ثبت کنید.
- اگر دارویی فقط «گاهی لازم می‌شود»، باز هم باید نام و مقدار آن به پزشک یا مرکز دیالیز اعلام شود.
- هیچ دارویی را خودسرانه قطع، دو برابر، نصف یا با داروی دیگری جایگزین نکنید.
چرا نباید دارو را خودسرانه قطع یا جابه‌جا کرد؟
خانواده‌ها گاهی تصور می‌کنند اگر فشارخون بیمار در خانه نرمال است، می‌توانند داروی فشار را حذف کنند. این یک باور اشتباه و خطرناک است.
- نوسانات فشار: فشارخون بیمار دیالیزی بسیار حساس است. قطع خودسرانه داروی فشارخون بیمار دیالیزی می‌تواند منجر به سکته مغزی، آسیب قلبی یا مشکلات شدید در جلسه بعدی دیالیز شود.
- تجمع سموم: برخی داروها برای کنترل سطح پتاسیم یا فسفر هستند. قطع این داروها علائم ظاهری فوری ندارد، اما تجمع این مواد در خون می‌تواند باعث ایست قلبی ناگهانی یا آسیب‌های استخوانی جبران‌ناپذیر شود.
مصرف مسکن در بیمار دیالیزی چه احتیاط‌هایی دارد؟
سردرد یا دردهای عضلانی بعد از دیالیز شایع است، اما انتخاب بهترین مسکن برای بیمار دیالیزی بر عهده پزشک است. بسیاری از مسکن‌های معمولی که در خانه‌ها یافت می‌شود، برای بیماران کلیوی سمی هستند.
- هشدار درباره NSAIDs: داروهایی مانند ایبوپروفن، ژلوفن، دیکلوفناک، ناپروکسن و ایندومتاسین به دلیل اثراتی که بر فشارخون و بافت باقی‌مانده کلیه دارند، معمولاً در لیست داروهای ممنوع برای بیماران کلیوی (یا نیازمند احتیاط شدید) قرار می‌گیرند.
- استامینوفن: اغلب از استامینوفن ساده به عنوان مسکن ایمن‌تر یاد می‌شود، اما همین دارو هم باید در دوز مشخص و با تایید پزشک مصرف شود.
- تداخل با داروی دیالیز: مصرف مسکن‌های خودسرانه ممکن است با داروهای ضدانعقادی که بیمار در حین دیالیز دریافت می‌کند، تداخل داده و خطر خونریزی را افزایش دهد.
در صورت افت فشار بعد از دیالیز چه کنیم؟
افت فشار بعد از دیالیز یکی از عوارض شایع است که می‌تواند باعث سرگیجه، تاری دید، تهوع یا حتی بیهوشی شود. اگر بیمار در خانه دچار افت فشار شد:
- بیمار را بخوابانید: او را به پشت بخوابانید و پاهای او را کمی بالاتر از سطح قلب قرار دهید (مثلاً با قرار دادن بالش زیر پاها). این کار به بازگشت خون به قلب و مغز کمک می‌کند.
- مایعات خودسرانه ندهید: به دلیل محدودیت شدید مایعات، نباید برای جبران افت فشار، پارچ آب یا شربت به بیمار بدهید؛ مگر اینکه تیم درمان مقدار مشخصی را قبلاً اجازه داده باشد.
- بررسی علائم: اگر بیمار دچار گیجی شدید، تنگی نفس یا درد قفسه سینه شد، سریعاً با اورژانس تماس بگیرید.
- گزارش به مرکز: در اولین فرصت به مرکز دیالیز اطلاع دهید. ممکن است نیاز باشد دوز داروهای فشارخون یا تنظیمات دستگاه دیالیز در جلسه بعد تغییر کند.
همیشه لیستی از تمام داروهای مصرفی بیمار (شامل داروهای گیاهی و مکمل‌ها) را همراه داشته باشید و در هر بار مراجعه به پزشک جدید یا مرکز دیالیز، آن را ارائه دهید. تداخلات دارویی در بیماران کلیوی می‌تواند بسیار جدی باشد.
فعالیت، استراحت و زندگی روزمره بیمار دیالیزی
دیالیز به این معنا نیست که بیمار باید تمام روز را در تخت بگذراند یا همه فعالیت‌هایش را کنار بگذارد. بسیاری از بیماران با برنامه‌ریزی مناسب، رعایت توصیه‌های تیم درمان و توجه به توان بدنی خود می‌توانند بخشی از کارهای روزمره، دیدارهای خانوادگی و فعالیت‌های اجتماعی را ادامه دهند.
بااین‌حال، سطح فعالیت بیمار دیالیزی به عواملی مانند سن، بیماری‌های زمینه‌ای، وضعیت قلب و عضلات، نوع دیالیز، میزان خستگی و شرایط دسترسی عروقی بستگی دارد. بنابراین بهتر است خانواده به‌جای مقایسه بیمار با دیگران، برنامه‌ای متناسب با توان همان فرد تنظیم کند.
آیا بیمار دیالیزی می‌تواند فعالیت روزانه داشته باشد؟
بله، در بسیاری از موارد بیمار می‌تواند فعالیت‌های روزمره خود را تا حد توان ادامه دهد؛ مگر اینکه پزشک یا تیم درمان محدودیت خاصی تعیین کرده باشد.
فعالیت بیمار دیالیزی می‌تواند شامل این موارد باشد:
- انجام کارهای سبک شخصی مانند لباس‌پوشیدن و غذاخوردن؛
- قدم‌زدن کوتاه در خانه یا فضای مناسب؛
- انجام کارهای سبک منزل، در صورت نداشتن ضعف یا سرگیجه؛
- دیدار با اعضای خانواده و دوستان؛
- دنبال‌کردن سرگرمی‌های موردعلاقه؛
- بازگشت تدریجی به کار یا فعالیت اجتماعی، با هماهنگی پزشک.
فعالیت‌ها را بهتر است به بخش‌های کوتاه تقسیم کنید و بین آن‌ها زمان استراحت در نظر بگیرید. اگر بیمار هنگام فعالیت دچار تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرگیجه، تپش قلب یا ضعف شدید شد، فعالیت را متوقف کنید و در صورت ادامه‌داربودن علائم با تیم درمان تماس بگیرید.
ورزش برای بیمار دیالیزی
ورزش سبک و منظم ممکن است به حفظ قدرت عضلات، بهبود خلق‌وخو و افزایش توانایی انجام فعالیت‌های روزانه کمک کند؛ اما شروع یا افزایش فعالیت باید با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست آشنا با وضعیت بیمار انجام شود.
در حالت کلی:
- از فعالیت سبک و کوتاه شروع کنید؛
- شدت و مدت فعالیت را به‌تدریج افزایش دهید؛
- هنگام ورزش، علائم بدن را جدی بگیرید؛
- بلافاصله پس از دیالیز، به‌خصوص در صورت ضعف یا افت فشار، فعالیت سنگین انجام ندهید؛
- از واردکردن فشار، ضربه یا بلندکردن وسیله سنگین با دست دارای فیستول یا گرافت خودداری کنید؛
- شنا یا رفتن به استخر در صورت داشتن کاتتر دیالیز ممکن است ممنوع باشد؛ درباره آن حتماً از مرکز دیالیز سؤال کنید.
ورزش نباید باعث درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش یا فرسودگی طولانی‌مدت شود. در صورت بروز این علائم، فعالیت را متوقف کنید و کمک پزشکی بگیرید.
برنامه استراحت و خواب بیمار چگونه تنظیم شود؟
خستگی پس از دیالیز شایع است و بعضی بیماران پس از بازگشت از مرکز به چند ساعت استراحت نیاز دارند. استراحت بیمار بعد از دیالیز باید به‌گونه‌ای باشد که به بهبود حال او کمک کند، اما خواب طولانی در طول روز باعث اختلال خواب شبانه نشود.
برای تنظیم بهتر استراحت و خواب بیمار دیالیزی:
- پس از بازگشت از دیالیز، محیطی آرام و ایمن برای استراحت فراهم کنید؛
- هنگام بلندشدن از تخت یا صندلی، بیمار را به‌آرامی همراهی کنید؛
- از ایستادن ناگهانی، به‌خصوص در صورت سرگیجه یا افت فشار، جلوگیری کنید؛
- خواب روزانه را کوتاه و در صورت امکان در ساعت‌های ابتدایی روز تنظیم کنید؛
- ساعت خواب و بیداری را تا حد ممکن ثابت نگه دارید؛
- پیش از خواب، مصرف چای و قهوه را طبق نظر پزشک محدود کنید؛
- درد، خارش، گرفتگی عضلات، تنگی نفس یا بی‌قراری را با تیم درمان در میان بگذارید، چون این علائم می‌توانند خواب بیمار را مختل کنند.
اگر خواب بیمار برای مدت طولانی به‌هم ریخته، خستگی او شدیدتر شده یا شب‌ها دچار تنگی نفس و بی‌قراری می‌شود، این موضوع را فقط به دیالیز نسبت ندهید و به پزشک یا مرکز دیالیز اطلاع دهید.
اگر بیمار پس از دیالیز گیج، بسیار خواب‌آلود، دچار ضعف شدید یا سخت بیدار می‌شود، او را تنها نگذارید و برای دریافت راهنمایی با مرکز درمانی تماس بگیرید. در صورت کاهش سطح هوشیاری یا تنگی نفس شدید، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
آیا سفر برای بیمار دیالیزی ممکن است؟
در بسیاری از موارد، سفر با دیالیز امکان‌پذیر است؛ اما سفر باید از قبل و با هماهنگی کامل برنامه‌ریزی شود. بیمار نباید بدون هماهنگی، جلسه دیالیز خود را جابه‌جا یا حذف کند.
پیش از سفر:
- با پزشک یا مرکز دیالیز درباره مناسب‌بودن سفر مشورت کنید؛
- مقصد، مدت اقامت و مسیر رفت‌وبرگشت را مشخص کنید؛
- برای رزرو جلسه دیالیز در مرکز مقصد از قبل اقدام کنید؛
- مدارک پزشکی، فهرست داروها، نتایج مهم آزمایش‌ها و اطلاعات تماس مرکز درمانی را همراه داشته باشید؛
- داروها را به مقدار کافی و در بسته‌بندی اصلی همراه ببرید؛
- داروها را در کیف دستی نگهداری کنید، نه در چمدانی که ممکن است گم شود؛
- شرایط حمل دارو، رژیم غذایی و محدودیت مایعات را در طول سفر از قبل بررسی کنید؛
- در صورت سفر هوایی، درباره حمل دارو و تجهیزات ضروری با شرکت هواپیمایی هماهنگ کنید.
در سفرهای طولانی، بیمار باید برای تغییر وضعیت بدن، استراحت، دسترسی به سرویس بهداشتی و رعایت برنامه دارویی آماده باشد. همچنین بهتر است یک نفر از همراهان، اطلاعات لازم درباره بیماری، داروها و علائم خطر را بداند.
هیچ‌گاه برای هماهنگ‌شدن با برنامه سفر، زمان دیالیز یا مقدار دارو را خودسرانه تغییر ندهید. تنظیم برنامه باید توسط تیم درمان انجام شود.
دیالیز در منزل چیست و چه تفاوتی با مراقبت خانگی دارد؟
مراقبت از بیمار دیالیزی در خانه یعنی کارهایی مثل کمک به مصرف دارو، رعایت رژیم غذایی، کنترل فشارخون و وزن، مراقبت از فیستول یا کاتتر و توجه به علائم غیرعادی. اما دیالیز در منزل یعنی انجام یا مدیریت فرآیند دیالیز در خانه، با تجهیزات مناسب و کمک نیروی متخصص.
این روش برای همه بیماران مناسب نیست و باید با تأیید پزشک متخصص کلیه انجام شود. پزشک با توجه به شرایط عمومی بیمار، وضعیت قلب، نوع دسترسی عروقی و امکانات خانه تصمیم می‌گیرد که آیا دیالیز در منزل انتخاب مناسبی هست یا نه. بنابراین، جلسات دیالیز را بدون هماهنگی با پزشک جابه‌جا یا حذف نکنید.
دیالیز در منزل مهدشفا؛ مراقبتی تخصصی در آرامش خانه
وقتی رفت‌وآمد به مرکز دیالیز برای بیمار سخت و خسته‌کننده است، مهدشفا کمک می‌کند این مسیر را با آرامش و اطمینان بیشتری طی کنید. خدمات دیالیز در منزل مهدشفا با تجهیزات تخصصی و همراهی تیم کامل درمانی ارائه می‌شود؛ از پرسنل حرفه‌ای دیالیز و پرستاران آموزش‌دیده گرفته تا پزشک متخصص نفرولوژی که بر روند درمان بیمار نظارت دارد.
در طول جلسه، فشارخون و علائم حیاتی بیمار، وضعیت فیستول یا کاتتر و حال عمومی او به‌دقت بررسی می‌شود. همچنین گزارش روند دیالیز ثبت و برای پیگیری بهتر در اختیار خانواده و تیم درمان قرار می‌گیرد. دریافت این خدمات در خانه باعث می‌شود بیمار بدون تحمل رفت‌وآمدهای مکرر، در محیطی آشنا و آرام تحت مراقبت تخصصی قرار بگیرد.
همچنین میتوانید برای بررسی شرایط بیمار با متخصص کلیه و نفرولوژی مهدشفا به‌صورت آنلاین مشورت کنید.
اشتباهات رایج در مراقبت از بیمار دیالیزی
حتی با نیت خوب هم بعضی کارها در مراقبت از بیمار دیالیزی می‌توانند دردسرساز شوند. این اشتباهات معمولاً از سر دلسوزی، نگرانی یا عجله اتفاق می‌افتند؛ اما نتیجه‌شان ممکن است بی‌تعادلی مایعات، افت فشار، عفونت، جاافتادن جلسه دیالیز یا بدتر شدن حال بیمار باشد. در ادامه، مهم‌ترین اشتباهات مراقبت از بیمار دیالیزی را خیلی ساده و کاربردی مرور می‌کنیم.
| اشتباه رایج | چرا خطرناک است؟ | کار درست و کاربردی |
|---|---|---|
| وادار کردن بیمار به نوشیدن آب زیاد | در بیمار دیالیزی، مایعات اضافی ممکن است باعث ورم، تنگی نفس، افزایش فشارخون و فشار بیشتر بر قلب شود و روند دیالیز را سخت‌تر کند. | مقدار مایعات باید دقیقاً طبق دستور مرکز دیالیز باشد. برای کاهش تشنگی می‌توان از لیوان کوچک، شست‌وشوی دهان بدون قورت‌دادن آب و مکیدن تکه کوچک یخ طبق نظر تیم درمان استفاده کرد. حجم چای، سوپ، شیر، دوغ و یخِ آب‌شده را هم جزو مایعات حساب کنید. |
| تغییر خودسرانه دارو یا رژیم غذایی | کم‌وزیاد کردن داروها یا مصرف خوراکی‌های نامناسب می‌تواند باعث افت فشار، افزایش پتاسیم، تشدید ورم، عوارض دارویی یا کاهش اثر درمان شود. | داروها، زمان مصرف و رژیم غذایی را فقط طبق نسخه و برنامه مرکز دیالیز اجرا کنید. اگر بیمار تهوع، بی‌اشتهایی یا مشکل در مصرف دارو دارد، دارو را قطع نکنید و موضوع را به تیم درمان اطلاع دهید. رژیم بیمار باید بر اساس آزمایش‌های پتاسیم، فسفر و سدیم تنظیم شود، نه بر اساس رژیم بیمار دیگر. |
| بی‌توجهی به قرمزی، درد یا تغییرات فیستول و کاتتر | این علائم می‌توانند نشانه عفونت، لخته، اختلال جریان خون یا بسته‌شدن مسیر دیالیز باشند و تأخیر در پیگیری، درمان را دشوارتر می‌کند. | محل دسترسی عروقی را هر روز بررسی کنید. تغییر لرزش فیستول، قرمزی، گرمی، تورم، درد، ترشح یا خونریزی را سریع به مرکز دیالیز اطلاع دهید. روی دست فیستول‌دار فشارخون نگیرید، از آن خون‌گیری نکنید و لباس یا زیورآلات تنگ نپوشانید. |
| نادیده گرفتن خستگی و ضعف غیرمعمول | خستگی شدیدتر از معمول، خواب‌آلودگی یا گیجی ممکن است نشانه افت فشار، کم‌آبی، خونریزی، عفونت یا عارضه دارویی باشد. | بیمار را تنها نگذارید، فشارخون و زمان شروع علائم را ثبت کنید و با مرکز دیالیز تماس بگیرید. اگر ضعف با تنگی نفس، درد قفسه سینه، غش، کبودی لب‌ها یا کاهش هوشیاری همراه است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. |
| عقب انداختن یا حذف جلسه دیالیز | جاافتادن جلسه می‌تواند باعث تجمع مایعات و مواد زائد، افزایش فشارخون، تنگی نفس و بدحال‌شدن بیمار شود؛ حتی اگر بیمار در ظاهر حال بهتری داشته باشد. | اگر بیمار نمی‌تواند در جلسه حاضر شود، همان روز با مرکز دیالیز تماس بگیرید. زمان جلسه را فقط پزشک یا تیم درمان تغییر می‌دهد؛ خانواده نباید خودسرانه جلسه را جابه‌جا یا حذف کند. |
مراقبت از بیمار دیالیزی در خانه؛ پاسخ به سوالات مهم خانواده‌ها
در این بخش به سوال‌های پرتکرار درباره تنها ماندن بیمار دیالیزی، خستگی بعد از دیالیز، افت فشار، ادرار، سفر، تغذیه و علائم نیازمند مراجعه فوری به اورژانس پاسخ داده‌ایم. این مطالب جایگزین نظر نفرولوژیست یا تیم درمان نیستند.
پاسخ برای همه بیماران یکسان نیست و به سن، وضعیت جسمی، سطح هوشیاری، توان راه‌رفتن و انجام کارهای شخصی، سابقه افت فشار یا غش و نظر تیم درمان بستگی دارد. بیماری که هوشیار است، تعادل مناسبی دارد و می‌تواند در مواقع ضروری تماس بگیرد، ممکن است برای مدتی تنها بماند. اما اگر بیمار دچار گیجی، ضعف شدید، سرگیجه، افت فشار مکرر، خطر زمین‌خوردن یا اختلال حافظه است، بهتر است تنها نماند؛ به‌ویژه در ساعات پس از دیالیز. مدت و شرایط تنها ماندن بیمار را با تیم درمان هماهنگ کنید.
جابه‌جایی مایعات بدن، تغییر فشارخون، کم‌خونی، اختلال خواب و بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند در خستگی بعد از دیالیز نقش داشته باشند. خستگی خفیف و گذرا ممکن است اتفاق بیفتد، اما خواب‌آلودگی شدید، سخت بیدارشدن، گیجی یا ضعفی که با وضعیت معمول بیمار تفاوت دارد، باید جدی گرفته شود. جزئیات بیشتر را در بخش حال بیمار بعد از دیالیز چگونه است؟ بخوانید.
بیمار را در محلی امن بنشانید یا بخوابانید و اجازه ندهید ناگهانی بایستد، راه برود یا بدون همراه جابه‌جا شود. اگر تیم درمان روش اندازه‌گیری فشارخون را آموزش داده است، فشار و علائم همراه را بررسی و ثبت کنید. بدون دستور، آب، نوشیدنی شور یا داروی اضافی ندهید و داروهای معمول بیمار را نیز خودسرانه قطع نکنید. اگر سرگیجه یا ضعف ادامه پیدا کرد، با مرکز دیالیز تماس بگیرید. غش، کاهش هوشیاری، درد قفسه سینه یا تنگی نفس شدید نیازمند تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ است.
بله. بعضی بیماران حتی پس از شروع دیالیز همچنان ادرار دارند؛ زیرا ممکن است بخشی از عملکرد کلیه‌هایشان حفظ شده باشد. مقدار ادرار در همه بیماران یکسان نیست و وجود ادرار به این معنا نیست که جلسات دیالیز دیگر لازم نیست. کاهش ناگهانی ادرار، تغییر واضح در مقدار یا ظاهر آن، سوزش، خون یا درد هنگام ادرار را با تیم درمان مطرح کنید. مقدار مایعات مجاز نیز باید طبق برنامه مرکز تعیین شود، نه فقط بر اساس اینکه بیمار ادرار دارد یا ندارد.
در بسیاری از موارد بله؛ به شرط آنکه سفر از قبل با نفرولوژیست و مرکز دیالیز هماهنگ شود. پیش از حرکت باید جلسات دیالیز در مقصد، مرکز درمانی پذیرنده، داروها، مدارک پزشکی و محدودیت‌های تغذیه و مایعات مشخص باشند. برای هماهنگ‌شدن با سفر، هیچ جلسه‌ای را خودسرانه حذف یا جابه‌جا نکنید.
بیمار ممکن است بتواند بخشی از غذاهای معمول خانواده را مصرف کند، اما مقدار نمک، مایعات، پتاسیم، فسفر و پروتئین باید با نیازهای اختصاصی او سازگار باشد. این نیازها به نوع دیالیز، نتایج آزمایش‌ها، میزان ادرار و بیماری‌های همراه بستگی دارند؛ بنابراین یک فهرست غذایی ثابت برای همه بیماران مناسب نیست. بهتر است غذای بیمار طبق برنامه نفرولوژیست یا متخصص تغذیه تنظیم شود و برای آگاهی بیشتر، بخش تغذیه و تنظیم مایعات بیمار دیالیزی در منزل و راهنمای رژیم غذایی بیماران دیالیزی را بخوانید.
در صورت بروز نشانه‌هایی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، تشنج، کاهش سطح هوشیاری، گیجی شدید، ضعف ناگهانی یا خونریزی کنترل‌نشدنی، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. برای تفکیک موارد اورژانسی از علائمی که باید سریع به مرکز دیالیز گزارش شوند، به بخش علائم خطر بعد از دیالیز؛ چه زمانی باید فوراً اقدام کنیم؟ مراجعه کنید.
نویسنده مقاله
